35-36. Sayı – Türkiye’de Sağın İdeolojik Haritası

kapak_35-36Sayı Editörleri: Fuat Özdinç, Özgür Mehmet Kütküt

Bu Sayıda
Türkiye’de İslamcılık ve İslamcı Hareket
Mustafa Kemal Coşkun

İslamcılık bir kurtuluş ideolojisi olarak tarihsel bir olgudur. Bu nedenle İslamcılık, siyasal güç ve sınıf ilişkilerinin ifadesinden başka bir şey değildir ve bu nedenle farklı dönemlerde farklı ideolojilerle eklemlenmiştir. Bu eklemlenmenin temeli, İslamcılığın yansıttığı toplumsal güç ve sınıf ilişkilerinde yatmaktadır. Bu çerçevede makalede Türkiye’de İslamcılığın ve İslamcı hareketin, temsil ettiği sınıfların çıkarları neyi gerektiriyorsa o ideoloji ile eklemlendiği ve bu ideolojinin genellikle dönemin hakim ideolojisi olduğu ileri sürülmektedir. Günümüzde İslamcı hareketin tabanı çoğunlukla esnaf, tüccar, küçük ve orta ölçekli işletmelerin sahipleri kapitalistler gibi bir sınıf bileşiminden oluşmaktadır ve kısacası, Türkiye’de İslamcı hareket bu sınıfların ihtiyaçlarına göre değişen biçimlerde Türkçülükle, milliyetçilikle, muhafazakarlıkla, liberalizmle, anayasacılıkla vb. eklemlenmektedir.

Türk Sağı’nın Süngüleri: “Milliyetçi-Muhafazakârlık”tan İslamcılığa Cami Mimarisi
Bülent Batuman

Müslüman toplumlarda yaşanan ulus-inşası süreçlerinde camiler sıkça ulusu temsil eden semboller olarak ele alınmış, devlet projeleri olarak büyük ölçekli camilerin inşa edildiği görülmüştür. Türkiye’de ise cami mimarisi ancak 1950 sonrasında siyasal bir boyut kazanmıştır. Milliyetçi-muhafazakâr ideolojinin domine ettiği geniş Türk Sağı damarı için cami mimarisi, geleneksel örneklerin taklidine hapsolmuştur. Buna karşılık, AKP iktidarı döneminde cami mimarisinin çoğulculaştığı, hatta Diyanet İşleri Başkanlığı’nın bile çağdaş mimari ifadelerin arayışına girdiği görülür. Bu koşullara karşın AKP iktidarının, devleti temsil ettiği düşünülen büyük ölçekli camilerin tasarımında klasik Osmanlı camilerinin taklitlerinden vazgeçmediği görülür. Bu makalenin temel argümanı, klasik Osmanlı taklidi cami mimarisinin bugün ürettiği ideolojik anlamın, milliyetçi-muhafazakârlığın belirlediği çerçeve içinde üretilen taklit camilerden farklı olduğudur. AKP iktidarı için klasik cami imgesi, ulusun millet biçiminde yeniden kurulmasının bir aracıdır. Bu imge, küresel ölçekte anlam kazanan ve millete küresel İslam içinde ayrıcalıklı bir konum tanımlayan ideolojik bir araçtır.

Milliyetçiliğin İdeolojik Haritasında Temizlik Fikri:Almanya’daki Ülkücü Gençler Örneği
Emre Arslan

Bu çalışma, Almanya’daki Ülkücü gençlerle yapılan bir empirik çalışmaya dayanarak milliyetçiliğin ideolojik haritasına daha yakından bakmaya çalışmaktadır. Ülkücü gençlerin, Almanya’da Ülkücü derneklerle temasa geçme sürecinde ‘pislikten kurtulma’ ve ‘temiz’ bir yere ulaşma isteklerinin sıklıkla söylemesi, ‘temizlik’ fikrinin bu haritada önemli bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Ülkücü metinlerin ve mülakatların eleştirel bir analizi, temizlik düşüncesinin Ülkücüler açısından kendine özgü kaynakları olduğunu ve bu düşüncenin pürüzsüz işleyen bir ilkeden ziyade, ciddi çelişkilerle dolu ve çeşitli tekniklerle bertaraf edilmeye çalışılan bir retorik olduğunu göstermektedir. Analizler sonucunda ayrıca, güç kavramının Ülkücü temizlik algısının temel belirleyeni olduğu sonucu ortaya çıkmıştır.

Sınıfın Söylemsel Kuruluşu: 1947 Sendikacılığının İlk Yıllarında Milliyetçi ve Anti-Komünist Söylemler
Görkem Akgöz

1947 sendikacılığının ilk yıllarında sınıfsal kimliğin inşası sürecinde kullanılan milliyetçi ve antikomünist söylemlerin incelenmesi bu makalenin konusunu oluşturur. Ulus inşa süreciyle sanayi proleteryasının genişlemesi sürecinin zamansal olarak örtüştüğü erken cumhuriyet döneminde, işçi sınıf kimliği ulusal kimlikle oldukça yakın ilişki içerisinde oluşmuştur. Milliyetçi söylemin sendikal hareket içerisinde yaygın olarak kullanılmış olması bu yakınlığın bir kanıtıdır. Fakat işçilerin kendilerini “Türk işçisi” olarak tanımlama süreçlerini, işçi sınıfının devletin ideolojik olarak tamamen kontrolü altında olmasıyla açıklamak fazla kolaycı bir yaklaşım olacaktır. Bu açıdan işçi sınıfı bilincinin milliyetçi ideoloji tarafından ele geçirilmesi anlatısı yerine, dönemin koşulları ve anlam dünyası içerisinde, işçi sınıfı kimliği ve bilincinin kültürel ve siyasi inşasında milliyetçiliğin rolünü anlamaya çalışmak gerekir. Burada benimsendiği haliyle sendikaların tarihine aşağıdan bir bakış, sınıfın sübjektif oluşum koşullarının sendikal hareketin politik ve ideolojik ilişkiler evrenini nasıl sınırlandırdığının yanısıra, neleri mümkün kıldığını da anlamamızı sağlayacaktır.

Tüketimin Teolojisi ya da Teolojinin Tükenişi: Türkiye’de Helal Gıda Örneği
Deniz Parlak

Gündelik hayat bir resimse toplumsal hayat resmin bütünüdür ve bu bütünlüğün içinden alınan ya da yeni konulan tek bir parça bile o gündelik hayatın resminde de kendini ele verecektir. Bu bağıntı etrafında dolaşıldığında, gündelik hayat pratiklerinin topluma nüfuz eden ideolojilerle de aynı ilişkiye tabi olduğunu kestirmek zor olmayacaktır. İdeoloji ve gündelik hayat hattına bir de kapitalist toplumun ülküsü tüketim eklendiğinde, hattın gideceği yol açıktır. Türkiye ekseninde bakıldığında; İslamcılık ideolojisinin tarihsel seyrindeki değişim ve toplumsal yapının her kertesinde kazandığı konum, kişilerin birebir gündelik hayatlarına yansırken, gündelik edimlerden biri olan tüketim alışkanlıkları da bu değişime ayak uydurmuştur. Bu birbirini tamamlayan zincirlerin son halkası da sermayenin tüketim toplumuna yeni “katkısı” olan helal gıdadır. Ve bu çalışma, helal gıda arayışlarının bu zincir içinde nasıl bir dönüşümün halkasını olduğunu ortaya koyma gayesi taşımaktadır.

Radikal Muhalefette Yeni Bir Soluk: Müslüman Anti-Kapitalistler
Güneş Gümüş

İslamcılık, Türkiye siyasetinin özellikle son çeyrek yüzyılına damgasını vurmuştur. Erbakan önderliğinde siyasal kimlik kazanan Türkiye İslamcılığı, 1980 sonrasında radikal solun boş bıraktığı siyasal zeminde mazlumun-mağdurun sözcüsü olma iddiasıyla yola çıksa da iktidar olmasıyla birlikte zulüm, sömürü, yolsuzluk ve adaletsizlikle özdeşleşerek etik-moral üstünlüğünü kaybetme yolunda ilerlemiştir. İslamcılığın muhalif bir hareketten muktedirliğe uzanan hikâyesine tepki olarak bu geleneğin içinden muhalefet odakları çıkmış; bu odaklar, AKP iktidarı süresince ideolojik ve eylemsel olarak netleşip radikalleşerek Müslüman anti-kapitalistleri vücuda getirmiştir. Müslüman anti-kapitalistler, İslamcı kökenlerden gelmekle birlikte bu gelenekten kopuş yaşayan ve anti-kapitalizm üzerinden İslam’ın tamamen farklı bir okumasını üreten bir akımı ifade etmektedir. Müslüman antikapitalistler, İslam dinini eşitlikçi radikal bir hareketin referans kaynağı olarak yorumlayarak siyasal İslam’ın geleneksel çizgisinden bambaşka bir siyasal proje ortaya koymaktadır. Müslüman anti-kapitalistlerin İslam yorumunda anti-kapitalizm ve servet karşıtlığı temel bir öğe olduğundan bu akım, bırakın geleneksel İslamcılarla aynı siyasal zemine basmayı, ideoloji ve pratikleriyle sol spektrumun radikal kanadına denk düşmektedir.

Praksis Felsefesinde Felsefe Siyaset Özdeşliği ve Siyasal Toplum Artı Sivil Toplum Olarak Devlet Kavrayışı
Cihan Cinemre

Bu çalışma Antonio Gramsci’nin geliştirdiği praksis felsefesindeki siyaset ile felsefe özdeşliği prensibi ve ondan yola çıkarak biçimlenen devlet kavrayışı üzerinedir. Çalışmada Gramsci’nin felsefe ve tarih arasındaki ilişkiyle ilgili olarak öne sürdüğü yeni kavrayış, onun kendi teorisini üzerine inşa ettiği Karl Marx, Antonio Labriola ve Benedetto Croce’nin felsefe ve tarih teorileri ile bir arada ele alınmıştır. Gramsci’nin praksis felsefesinin temelinde spesifik olarak üç özdeşlik yer alır. Bunlardan ilki kökenini Feuerbach üzerine onbirinci tezde bulan felsefe ve siyaset özdeşliğidir. İkincisi yapının, bir tarihsel blok oluşturacak şekilde üstyapılarla özdeşleşmesidir ve Antonio Labriola’nın fikirleri vasıtasıyla geliştirilmiştir. Üçüncüsü devlet içerisinde gerçekleşen siyasal toplum ve sivil toplumun özdeşliğidir ve Croce’nin etik devlet kavramının geliştirilmesini ifade eder. Bu devlet kavrayışı ondokuzuncu yüzyıldan başlayarak egemenliğin hükümet aygıtındansa, sivil toplumun özel alanında daha fazla ifade bulması fenomenine referansla oluşturulmuştur. Burjuvazinin tarihe getirdiği yenilik budur; siyasal toplumdaki egemenliğin sivil toplumda yaratılan boyun eğme iradesiyle korunması. Bu fenomenin bir yönü de egemen fikirlerin felsefeci olmayanların felsefeleriyle özdeşleşmesidir. Dolayısıyla gelişkin ve örgütlü bir sivil toplumun olduğu Batı’da uygun devrimci strateji, parti önderliği ve yığınlar arasında karşılıklı pedagojik bir ilişkiyi temel almak zorundadır. Bu sayede sivil toplumda burjuvazininkine karşıt bir örgütsel faaliyet gerçekleştirilecektir.

Kapitalist Üretim İlişkilerinin Sürdürülmesinde Psikolojinin Rolü: Anaakım Çalışma ve Psikoloji İdeolojilerinde Bireycilik ve Akılcılık
Baran Gürsel

Anaakım psikoloji kapitalist üretim ilişkilerinin sürdürülmesinde birçok farklı role sahiptir. Bu metinde psikolojinin bu ilişkileri kapitalist çalışmaya dair iki temel varsayım kümesini sahiplenerek sürdürmesi ön plana çıkarılacaktır. Bunlar bireycilik ve akılcılıktır. Bireycilik kapitalist çalışmanın temel kültürel öğelerinden biridir. Bireycilik mantığı temel bir birey-toplum ikiliğine yaslanmakta, psikoloji de bu kurguyu yalıtılmış birey varsayımıyla yeniden üretmektedir. Diğer yandan akılcılık, kapitalist çalışmanın, kârın azamileştirilmesi ve verimliliğin artırılması için vazgeçilmez bir parçası olmuştur. Madde-akıl ve doğa-akıl karşıtlığında yalıtılmış ve üstün bir konuma sahip akıl, nesnelcilik, ölçme, hesaplama, vb. gibi pozitivist çabalarla psikoloji disiplininin de yüceltilmiş bir kavramı olmuştur. Kapitalist çalışma ve psikoloji disiplini arasındaki bu ortaklık bu yazıda hegemonya çerçevesine oturtulmakta ve bu alanlar içerisindeki muhalif unsurlar da sahiplenilerek bir karşı hegemonya üretme hedefi doğrultusunda incelenmektedir.

Yeni Toplumsal Hareketler Teorisinde Süreklilik ve Kopuş Sorunları
Ateş Uslu
Siyasal İslam ve Sınıflar: Utku Balaban’ın Faburjuvazi Kavramı Hakkında
Emre Arslan

Ali Ekber Doğan’a Destek İçin Ankara’da Basın Açıklamasına Çağrı

praksis logo w350Mersin Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi ve Kentleşme ve Çevre Bilimleri Ana Bilim Dalı Başkanı Yrd. Doç. Dr. Ali Ekber Doğan hakkında Mersin Büyükşehir Belediye Başkanı Burhanettin Kocamaz’ın Tarsus’taki uygulamalarını eleştirdiği için açılan davanın ilk duruşması 16 Eylül’de Mersin’de gerçekleşecektir. Doğan için hapis cezası ve buna bağlı olarak kamu haklarından men edilmesi talep edilmektedir. 15 Eylül’de Mersin’de akademide hak ihlalleri ile mücadele deneyimlerinin ve Doğan’ın dava sürecin ele alınacağı “Akademi Direniyor” sempozyumu düzenlenecektir.

Ankara’da, imza kampanyasının sonuçları, akademiden gelen destek mesajlarından oluşan videolar, sempozyuma ve dava sürecine verdiğimiz destek basınla paylaşılacak, ulusal basında bir duyarlılık yaratılmaya çalışılacaktır.

Bilimsel ve eleştirel değerlendirmelerin dava yoluyla susturulmasına, akademinin bu utanç davasıyla susturulmasına sessiz kalmayacağız. Üniversite özerkliği ve eleştirel düşünce üretimine yapılan saldırılara dur demek, susmadığımızı göstermek için herkesin duyarlılık göstererek basın açıklamasına katılmasını bekliyoruz.

Praksis Dergisi Yayın Kurulu

Yer: Mülkiyeliler Birliği, 2. Kat Sinevizyon Salonu
Tarih: 14 Eylül 2014
Saat: 11.00

İmza Kampanyası – Ali Ekber Doğan’ın Yanındayız

aedoganMersin Üniversitesi İİBF Kent ve Çevre Bilimleri Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Ali Ekber Doğan, Mersin Büyükşehir Belediye Başkanı seçilen sabık Tarsus Belediye Başkanının Tarsus’taki belediyeciliği üzerine yaptığı bilimsel gözlemlerle vardığı sonuçları, basınla paylaşmış, sabık başkanın Tarsus’ta “kentin tarihsel mirasına sahip çıkmayan”, “kentsel sosyal yaşamı törpüleyerek kamusallığı daraltan” belediyeciliğini eleştirerek bu tür bir belediyecilik anlayışının, Mersin’in kozmopolitik ve çoğulcu yapısını zedeleyeceğini vurgulamıştır.

Eleştirilen kişi sabık Tarsus Belediye Başkanı ve Mersin Büyükşehir Belediye Başkanı seçilen bir siyasetçidir. Ali Ekber Doğan’ın eleştirisi bilimsel ve uyarısı, her demokratik ülkede seçilmiş bir belediye başkanının teşekkür etmesi gereken türden bir kent savunmasıdır.

Akademik özgürlük her şeyden önce, araştırma özgürlüğünü ve bu çerçevede temel bilgi yöntemlerini serbestçe kullanma hürriyetini, araştırma için gerekli araçlara ve koşullara sahip olma hakkını ve bilimsel üretme, bilgilendirme, öğrenme ve yayma hakkını içerir. Akademik özgürlük, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 10. maddesi ile Anayasa’nın koruması altındadır.

AİHM Kararlarına göre, siyasetçilere yönelik eleştirilerin izin verilen sınırlarının özel kişilere nazaran daha geniş olduğu Avrupa ve Türkiye hukuk sisteminde yerleşmiş bir ilkedir. Bu ilkenin gerekçesi, siyasetçilerin, özel kişilerden farklı olarak, diğer siyasetçilerin, gazetecilerin ve halkın yakın denetimine açık olan, kamuoyuna mal olmuş kişiler haline gelmeyi bilerek tercih etmeleridir. Bir belediye başkanının icraatlarının eleştirilmesi, akademik ve bilimsel özgürlükle birlikte ifade özgürlüğü kapsamındadır.

Hiçbir hakaret içermeyen değerlendirme ve eleştirilerin hakaret olduğu savıyla hazırlanan iddianameyi kabul edilemez buluyoruz. Bu iddianamenin kabul edilerek davanın açılmış olması ise, bilimsel ve akademik özgürlük bakımından ifade özgürlüğü alanında gerçek bir skandaldır. Bu dava, asli görevi toplumsal/doğal hayatı eleştirel aklın süzgecinden geçirerek yorumlamak olan bilim insanlarının tümüne bir gözdağı niteliği taşımaktadır.

Bu iddianameyi ve davayı yalnızca bilimsel ve hukuki nedenlerle değil, ahlaken ve vicdanen de reddediyoruz.

Öncelikle YÖK’ü, Hükümeti, Adalet Bakanlığını ve HSYK’yı derhal göreve çağırıyor ve iddianame hakkında ihbarda bulunuyoruz: Doğan’a açılan dava yargılama başlamadan, kanun yararına bozma müessesi çalıştırılarak geri çekilmelidir! Yargılamanın kendisi de açık bir ifade özgürlüğü ihlali olacaktır!

Biz aşağıda imzası olanlar, 16 Eylül 2014’te Mersin 2. Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülecek olan bu utanç davasında Ali Ekber Doğan’ı yalnız bırakmayarak, bilimsel ve akademik özgürlüğü, ifade özgürlüğünü savunmak için orada olacağımızı ve herkesi bu utanç davasında Ali Ekber Doğan’ı savunmaya çağırdığımızı kamuoyuna duyururuz.

İmza vermek için http://tinyurl.com/aedogan adresini ziyaret edebilirsiniz.

İmzacılar