Aristoteles’in Toplum Ontolojisinde Etik-Politik Ekonomi

Aristoteles’in ekonomi ve politika konularını ilişkilendirmesi, modern anlamdaki “politik ekonomi bilimi” kapsamında düşünülebilir mi? “Politik Ekonomi” ifadesinin Grek düşüncesinde bir karşılığı yoktur. Bununla birlikte, Aristoteles’in khrematistikē ifadesini “Politik Ekonomi Bilimi”nin kapsamına girecek şekilde kullandığı varsayılabilir. Politika I’deki oikonomike bir “bilgi türü”dür; hane işlerinin idaresi, geçim işlerinin -tarımsal üretimin- sürdürülmesi ve hane halkının kontrolü ile ilgili olan “hane yönetimi” bilgisidir. Oikonomika II. 1’de açıklanan ekonomik ilişkilerin modeli, II. 2’de devletin geliri için sunulan örnekler listesi, açıkça modern anlamdaki “politik ekonomi bilimi”nin içeriğine aittirler. Buna göre “gereksinim”in, “servet”in ve “kaynakların yönetimi” ifadesinin bir özeti anlamındaki politik ekonomi, Aristoteles’in ekonomi teorisinin merkezinde yer almaktadır. Rousseau’nun açıklamaları, Smith’in tanımı, Hegel’in sunduğu kavrayış biçimi, Marx’ın değer çözümlemeleri, Aristoteles’in teorisini politik ekonomi bağlamında değerlendirmek için yeteri kadar kaynak sunmaktadır. “Pratik bilim” grubunda olan ekonomi, etik ve politik uygulamalardan muaf mıdır? Aristoteles’in teorisinde Ekonomi, Etik ve Politika arasında durur. Nikomakhos’a Etik’te de görülebileceği gibi, bu teorinin dikkat çekici tarafı politika gibi ekonomi düşüncesi de etik teori tarafından sınırlandırılmaktadır. Bu nedenle etik-politik ekonomi ifadesi daha doğru bir belirlemedir, çünkü araçları farklı da olsa bu disiplinler insan ilişkilerini yönetmeyi amaçlamaktadırlar. Eylemin düzenleme ilkesi etik olsa da erek politiktir (ki, bu yönüyle de poli-etik teori olarak adlandırılabilir); çünkü birey için “en yüksek iyi”, toplumun/devletin “en yüksek iyi”si ile birleşiktir. Devlet için “iyi” olan, toplumsal momentlerin gelişimi için kendinde erektir. Toplumun gelişim momentlerinin düzeni bir toplum ontolojisinin varlığı olarak yorumlanabilir mi? Aristoteles “toplum ontolojisi” ifadesini kullanmamışsa da, pratik bilgi alanlarının (etik, politika, ekonomi) ilişkisi, insan eylemleri dizisini toplum-devlet birliğinde tamamlarken, bir toplum ontolojisinin varlığını da göstermektedir. Aristoteles toplumsal momentlerin (aile, toplum, devlet) gelişimini ayrıntılı olarak açıklamadığı için sistemli bir toplum ontolojisi görünmez. Ancak temeldeki doğal gereksinimler ve bunların yanıtlanması olarak oluşan toplumsal ilişki formları (toplumsal momentler), düzensizlikten düzene doğru işleyen bir yapı olarak varlık kazanmaktadır. Sistemdeki “telos” kavramı ontolojik yapıya metafizik bir nitelik kazandır. Ancak yine de toplumsal yapının oluşumundaki ekonomi kategorilerinin rolü (gereksinim, mülkiyet, emek, üretim, takas, ticaret, para, değişim değeri, yasa, devlet), Aristoteles’in toplum ontolojisini materyalist kılar. Bu açıdan bakıldığında, Aristoteles’in kavrayışı, tarihsel materyalist teorinin tarih ontolojisi olarak sistemleştirilebileceği varsayımı için tarihsel dayanak sağlar.